Το εξάμηνο πιλοτικό πρόγραμμα «Κλιματική Δράση για την Πολιτιστική Κληρονομιά» υλοποιήθηκε σε κοινότητες της Μεσσηνίας με στόχο να διερευνήσει πώς η πολιτιστική μνήμη, οι τοπικές πρακτικές και τα περιβαλλοντικά ζητήματα μπορούν να συνδεθούν μέσα από τη συμμετοχή των ίδιων των πολιτών. Κάτοικοι της περιοχής ανέλαβαν ενεργό ρόλο ως πολίτες-ερευνητές, καταγράφοντας μνημεία, τοπόσημα και άυλα στοιχεία πολιτιστικής κληρονομιάς και συνδυάζοντάς τα με προσωπικές αφηγήσεις, βιώματα και παρατηρήσεις για τις περιβαλλοντικές αλλαγές και τις τοπικές πιέσεις.
Η προσέγγιση του προγράμματος βασίζεται στην επιστήμη των πολιτών ως πλαίσιο δημοκρατικοποίησης της γνώσης, μέσα από το οποίο οι κοινότητες παρατηρούν, συλλέγουν δεδομένα και συμμετέχουν ενεργά στη διαμόρφωση λύσεων που τις αφορούν. Η δουλειά στο πεδίο οργανώθηκε σε κύκλους συμμετοχικής έρευνας, που συνδύασαν την καταγραφή μνήμης, τόπων και πρακτικών με συλλογικό αναστοχασμό γύρω από τις συστημικές συνδέσεις μεταξύ πολιτιστικής κληρονομιάς, καθημερινών συνηθειών και κλιματικής επιβάρυνσης.
Η διαδικασία βασίστηκε σε επιτόπιες συζητήσεις και καταγραφές σε 27 κοινότητες διαφορετικών χαρακτηριστικών, ενώ η εκπαιδευτική κοινότητα συμμετείχε ενεργά μέσα από εκπαιδευτικές εκδρομές πεδίου. Τα πρώτα ευρήματα της έρευνας επέστρεψαν στις κοινότητες μέσα από reflection cafés, όπου παρουσιάστηκαν, συζητήθηκαν και εμπλουτίστηκαν συλλογικά, μετατρέποντας την έρευνα σε ανοιχτή διαδικασία διαλόγου και συνδιαμόρφωσης γνώσης.
Social Ideathon για συλλογικές προτάσεις
Μέσα από τις καταγραφές και τον διάλογο αναδείχθηκε έντονα το ζήτημα της καύσης των ελαιοκλαδεμάτων και η ανάγκη διερεύνησης εναλλακτικών πρακτικών. Η συζήτηση μετατοπίστηκε από την ατομική διαχείριση στο κατά πόσο μπορούν να αναπτυχθούν λύσεις συλλογικές, οργανωμένες σε επίπεδο κοινότητας.
Το ερώτημα αυτό αποτέλεσε τον πυρήνα του social ideathon που πραγματοποιήθηκε στο Δημαρχείο Μεσσήνης. Πολίτες, κοινωνικές επιχειρήσεις και συλλογικά σχήματα μέσα από μία δομημένη διαδικασία και υποστήριξη από μέντορες εργάστηκαν συμμετοχικά σε οκτώ ομάδες, αξιοποιώντας δεδομένα του προγράμματος, τοπικές γνώσεις και εμπειρίες.
Νικήτριες αναδείχθηκαν τρεις ομάδες, οι οποίες πρότειναν συγκεκριμένες, εφαρμόσιμες και συλλογικές λύσεις:
- Η κοινωνική επιχείρηση Μάλι Μάλι Ρίπεσσι, η οποία πρότεινε μια ολιστική προσέγγιση κοινοτικής διαλογής ελαιοκλαδεμάτων, με συνδυασμό διαφορετικών εφαρμογών ανάλογα με το πάχος των κλαδιών, ώστε να μεγιστοποιείται η αξιοποίησή τους σε επίπεδο κοινότητας.
- Μία ομάδα πολιτών από το Μαγγανιακό Μεσσηνίας, η οποία πρότεινε την κοινοτική παραγωγή βιοάνθρακα από ελαιοκλαδέματα, ως εργαλείο περιβαλλοντικής προστασίας, βελτίωσης του εδάφους και μείωσης των εκπομπών από την καύση.
- Η σύμπραξη των κοινωνικών επιχειρήσεων Πάλμι και Ίρις, η οποία πρότεινε την παραγωγή δίσκων σποράς από ελαιοκλαδέματα, συνδέοντας την κυκλική αξιοποίηση της βιομάζας με την αγροοικολογία και την τοπική παραγωγή.
Καθώς όλες οι ομάδες που συμμετείχαν στο ideathon πρότειναν ιδέες που φέρουν κοινωνικό αντίκτυπο στον τόπο τους, θα έχουν πρόσβαση σε συμβουλευτική υποστήριξη, με στόχο τη διερεύνηση της ωρίμανσης και της υλοποίησης των ιδεών τους.
Μνημόνιο συνεργασίας και άνοιγμα του διαλόγου
Στο πλαίσιο της εξέλιξης του προγράμματος πραγματοποιήθηκε ανοιχτή συνάντηση στο Δημαρχείο Μεσσήνης με φορείς που δραστηριοποιούνται στην κλιματική δράση, την πολιτιστική κληρονομιά, την έρευνα και την κοινωνική οικονομία. Στόχος της συνάντησης ήταν η συγκρότηση ενός σταθερού πλαισίου συνεργασίας και η υπογραφή Μνημονίου Συνεργασίας για τη σύσταση μηχανισμού διαλόγου, ώστε τα αποτελέσματα του έργου να λειτουργήσουν ως βάση για συνέχιση και κλιμάκωση των δράσεων.
Κατά τη διάρκεια της συζήτησης εκφράστηκε έντονο ενδιαφέρον από τους συμμετέχοντες για εμπλοκή σε όλες τις πτυχές που αναδεικνύει το πρόγραμμα, από την καταγραφή και ανάλυση δεδομένων έως τον σχεδιασμό και την εφαρμογή λύσεων σε επίπεδο κοινότητας. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στις προτάσεις που προέκυψαν από το ideathon, οι οποίες συζητήθηκαν εκτενώς, καθώς και στον ρόλο που μπορούν να διαδραματίσουν οι φορείς της κοινωνικής και αλληλέγγυας οικονομίας στη μετατροπή των ιδεών αυτών σε εφαρμόσιμες, συλλογικές πρακτικές.
Το Μνημόνιο Συνεργασίας παραμένει ανοιχτό για τη συμμετοχή και άλλων φορέων, ενισχύοντας τη συνέχεια του διαλόγου και τη δημιουργία νέων συνεργασιών.
Στη διαδικασία συμμετείχαν εκπρόσωποι της Περιφέρειας Πελοποννήσου, του Δήμου Μεσσήνης και του Δήμου Καλαμάτας, το Επιμελητήριο Μεσσηνίας, η Αναπτυξιακή Μεσσηνίας, το Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, η Ένωση Προέδρων Κοινοτήτων Μεσσηνίας, το Ινστιτούτο Ελιάς, Υποτροπικών Φυτών & Αμπέλου του ΕΛΓΟ Δήμητρα, το ΕΠΑΛ Μεσσήνης, η Δικτύωση Φορέων Κ.Αλ.Ο Μεσσηνίας, ο πολιτιστικός οργανισμός “Δρόμοι της Ελιάς” καθώς και εκπροσώπους της ομάδας έργου που αποτελείται από το Ινστιτούτο Τοπικής και Κοινοτικής “Villages in Action”, τη Νόστος Κοιν.Σ.Επ., το Ινστιτούτο Ερευνών Περιβάλλοντος & Βιώσιμης Ανάπτυξης τους Αστεροσκοπείου Αθηνών και το Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης για το Περιβάλλον και την Αειφορία (ΚΕΠΕΑ) Καλαμάτας.
Συνάντηση με τον Δήμαρχο Μεσσήνης και ανοιχτά αποτελέσματα του έργου
Ακολούθησε συνάντηση μελών της ομάδας υλοποίησης, συμμετεχόντων του προγράμματος και εκπροσώπων νικητριών ομάδων με τον Δήμαρχο Μεσσήνης, με στόχο την ενημέρωση και την ανανέωση της δέσμευσης για τη στήριξη της συνέχειας των δράσεων. Στη συνάντηση παρουσιάστηκαν και τα δεδομένα από τους τρεις αισθητήρες ατμοσφαιρικής ρύπανσης που τοποθετήθηκαν στον Δήμο Μεσσήνης στο πλαίσιο του προγράμματος, συνδέοντας τις βιωματικές παρατηρήσεις των πολιτών με επιστημονική παρακολούθηση της ποιότητας του αέρα.
Τα αποτελέσματα του προγράμματος περιλαμβάνουν τον Χάρτη Μνήμης και Ατμόσφαιρας, τη μελέτη ανάλυσης των απαντήσεων των πολιτών και των διαδικασιών reflection café, την παρουσίαση των οκτώ προτάσεων του ideathon και το Μνημόνιο Συνεργασίας. Όλο το υλικό θα είναι διαθέσιμο στο κοινό μέσα στον Φεβρουάριο.
Το πρόγραμμα υλοποιείται από το Ινστιτούτο Τοπικής και Κοινοτικής “Villages in Action” σε συνεργασία με τη Νόστος Κοιν.Σ.Επ., το Ινστιτούτο Ερευνών Περιβάλλοντος & Βιώσιμης Ανάπτυξης τους Αστεροσκοπείου Αθηνών και το Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης για το Περιβάλλον και την Αειφορία (ΚΕΠΕΑ) Καλαμάτας, με την υποστήριξη του Δήμος Μεσσήνης, ενώ χρηματοδοτείται από το πρόγραμμα Impetus (Horizon Europe). Πληροφορίες στο villagesinaction.institute@gmail.com
