Τα hashtags, στη σύγχρονη εποχή, αποτελούν ένα δυνατό και ξεχωριστό εργαλείο για την έναρξη και θεμελίωση κοινωνικών κινημάτων. Ο ακτιβισμός μέσω των hashtags αποτελεί έναν νέο ψηφιακό τρόπο κοινωνικής κινητοποίησης. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης απαιτούν την προσοχή του κοινού, έτσι η δημιουργία κοινωνικών κινημάτων μέσω τέτοιων πλατφορμών καθίσταται ταχύτατη και εύκολη. Παραδείγματα επιτυχημένου ακτιβισμού με τη βοήθεια των hashtags και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης παρουσιάζονται στις περιπτώσεις των #BlackLivesMatter, #FridaysForFuture και #MeToo.
Αναφορικά με το κίνημα MeToo, το οποίο αφορά θύματα σεξουαλικής παρενόχλησης και κακοποίησης και συνιστά ένα από τα πιο επιτυχημένα εγχειρήματα ψηφιακού ακτιβισμού, έρχεται να συμπληρώσει ένα κίνημα, το οποίο κρατά τις ρίζες του στη Νότια Κορέα από τα τέλη της δεκαετίας του 2010, το 4Β. Τα δύο αυτά φεμινιστικά κινήματα μοιράζονται κοινές αξίες και στόχους ως προς την αμφισβήτηση των πατριαρχικών δομών και των παραδοσιακών έμφυλων ρόλων.
Το κίνημα 4Β, του οποίου το όνομα προέρχεται από τέσσερις «αρνήσεις» που ξεκινούν με το γράμμα Β στα κορεάτικα —τον γάμο, τα ραντεβού, τις σεξουαλικές σχέσεις και την αναπαραγωγή— αποτελεί ένα κίνημα το οποίο ενθαρρύνει τις γυναίκες να απορρίψουν όσα συνδέονται με τις παραδοσιακές προσδοκίες που έχει η κοινωνία από το γυναικείο φύλο. Το κίνημα βρήκε βαθιές ρίζες στα social media, καθώς γυναίκες στη Νότια Κορέα αντιμετώπιζαν σοβαρές ανισότητες και έμφυλη βία. Με την εξάπλωση του φεμινιστικού λόγου στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, το 4Β έγινε για πολλές γυναίκες σύμβολο ανεξαρτησίας και αντίστασης απέναντι σε ένα κοινωνικό μοντέλο που θεωρούν ότι αναπαράγει την ανισότητα.
Η εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ στην προεδρία των ΗΠΑ το 2024 συνέβαλε στην αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος γύρω από το 4Β, ιδιαίτερα στο αμερικανικό διαδίκτυο. Η πολιτική του παρουσία και οι δημόσιες τοποθετήσεις του γύρω από ζητήματα φύλου και σεξουαλικότητας αποτέλεσαν, για μερίδα γυναικών, αφορμή για να επανέλθει στη δημόσια συζήτηση το ζήτημα της αυτοδιάθεσης και των δικαιωμάτων των γυναικών. Η περίπτωση Τραμπ, ωστόσο, αποτελεί μόνο μία από τις αφορμές μέσα από τις οποίες επανέρχεται διαρκώς στο προσκήνιο ένα πολύ ευρύτερο ζήτημα: η θέση της γυναίκας μέσα σε κοινωνίες όπου η πατριαρχία εξακολουθεί να υφίσταται.
Η έμφυλη βία, η σεξουαλική παρενόχληση, η κακοποίηση και οι γυναικοκτονίες εξακολουθούν να αποτελούν παγκόσμιο κοινωνικό φαινόμενο. Από διαφορετικές χώρες και κουλτούρες, οι γυναίκες έρχονται αντιμέτωπες με μορφές βίας που, παρά τις σημαντικές κατακτήσεις των τελευταίων δεκαετιών, εξακολουθούν να αποκαλύπτουν τις βαθιές ανισότητες μεταξύ των φύλων. Και η Ελλάδα δεν αποτελεί εξαίρεση. Οι γυναικοκτονίες, οι καταγγελίες για ενδοοικογενειακή και έμφυλη βία, αλλά και οι συζητήσεις γύρω από την ασφάλεια, την αυτοδιάθεση και την ισότητα των γυναικών δείχνουν ότι το ζήτημα δεν αφορά μόνο άλλες κοινωνίες ή άλλες εποχές.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, κινήματα όπως το MeToo και το 4Β μπορούν να ιδωθούν ως διαφορετικές εκφράσεις μιας κοινής ανάγκης: της αμφισβήτησης των κοινωνικών αντιλήψεων που έχουν ιστορικά τοποθετήσει τη γυναίκα σε συγκεκριμένους ρόλους και της διεκδίκησης μεγαλύτερου ελέγχου πάνω στο σώμα, τη ζωή και τις επιλογές της. Η εξάπλωση αυτών των ιδεών μέσω των social media επιτρέπει σε ένα ζήτημα που ξεκινά τοπικά να αποκτά διεθνή απήχηση, να μεταφέρεται από χώρα σε χώρα και να αποκτά διαφορετικές εκφάνσεις ανάλογα με την κοινωνία και την κουλτούρα.
Η προσοχή που απαιτούν τα social media αποτελεί ισχυρό εργαλείο για τα κοινωνικά κινήματα, όμως για την πραγματική αλλαγή της κοινωνίας απαιτείται χρόνος, επιμονή και ουσιαστική δράση. Η δύναμη των μέσων κοινωνικής δικτύωσης είναι μεγάλη και μπορούν να αποτελέσουν ένα σύγχρονο μέσο κοινωνικής κινητοποίησης και δημιουργίας κινημάτων. Παράλληλα, όμως, η ψηφιακή διάδοση ενός μηνύματος δεν σημαίνει αυτομάτως και κοινωνική αλλαγή.
Εδώ ακριβώς εντοπίζεται και ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα του ψηφιακού ακτιβισμού: το slacktivism, δηλαδή η επιφανειακή συμμετοχή σε ένα κοινωνικό κίνημα μέσα από likes, κοινοποιήσεις, hashtags και διαδικτυακές δηλώσεις, χωρίς ουσιαστική δράση στην πραγματική ζωή. Ένα hashtag μπορεί να γίνει παγκόσμιο μέσα σε λίγες ώρες, όμως η αλλαγή των κοινωνικών αντιλήψεων, η καταπολέμηση της έμφυλης βίας και η αντιμετώπιση της πατριαρχίας απαιτούν πολύ περισσότερα από μία διαδικτυακή ανάρτηση.
Η συζήτηση για τα ανθρώπινα και τα γυναικεία δικαιώματα, την πατριαρχία και την έμφυλη βία οφείλει να επανέρχεται διαρκώς, μέχρι η ουσιαστική αλλαγή να αποτυπωθεί όχι μόνο στη δημόσια συζήτηση, αλλά στην ίδια την καθημερινότητα των γυναικών και, κυρίως, μέχρι ο φόβος που βιώνουν καθημερινά να πάψει να αποτελεί μέρος της ζωής τους.
Νασιάκου Μαριάννα
