Ήλπιζα πως κάποια μέρα, όταν θα τελείωνε ο πόλεμος, θα τα βοηθούσα να διεκδικήσουν την παλιά τους ταυτότητα. Αλλά δεν μας καθορίζει το όνομα που φέρουμε ή η θρησκεία στην οποία πιστεύουμε, ούτε το έθνος του οποίου η σημαία ανεμίζει επάνω από το κεφάλι μας. Μας καθορίζει ποιοι είμαστε μέσα στην καρδιά μας, ποιοι επιλέγουμε να είμαστε σε αυτή τη γη.
Φλόριντα, Μάιος 2005
Η ογδονταεξάχρονη Εύα Έιμπραμς εργάζεται ακόμη ως βιβλιοθηκονόμος στη Δημοτική Βιβλιοθήκη Γουίντερ Παρκ. Παρά το προχωρημένο της ηλικίας της, το να βρίσκεται ανάμεσα στα ατελείωτα ράφια γεμάτα βιβλία είναι για εκείνη τρόπος ζωής. Ώσπου ένα πρωινό, στα μέσα της βάρδιάς της, το βλέμμα της πέφτει στους New York Times και στη φωτογραφία ενός βιβλίου που θεωρούσε εδώ και δεκαετίες εξαφανισμένο. Στην είδηση που συνοδεύει τη φωτογραφία, ο Ότο Κυν, βιβλιοθηκονόμος της Κεντρικής και Περιφερειακής Βιβλιοθήκης του Βερολίνου, προσπαθεί να εντοπίσει τον νόμιμο ιδιοκτήτη ενός σπάνιου θρησκευτικού βιβλίου που κλάπηκε από τους Ναζί κατά τη διάρκεια του πολέμου. Στις σελίδες του υπάρχει ένα είδος κώδικα που οι ερευνητές αδυνατούν να αποκρυπτογραφήσουν. Μόνο που το συγκεκριμένο βιβλίο δεν είναι άγνωστο στην Εύα. Της ανήκει. Και η επανεμφάνισή του ξυπνά μέσα της αναμνήσεις από μια άλλη εποχή, από μια άλλη ζωή που την καλεί ξανά.
Παρίσι, Ιούλιος 1942
Η νεαρή Εύα Τράουμπε, τελειόφοιτη πλέον φοιτήτρια στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης, εξακολουθεί να ελπίζει ότι, παρά τους ολοένα και αυστηρότερους περιορισμούς που τους επιβάλλουν, η ζωή της κάποια στιγμή θα επιστρέψει στην κανονικότητα και δεν θα την καθορίζει το κίτρινο αστέρι που είναι ραμμένο στη ζακέτα της. Όταν ο φίλος της, ο Ζοζέφ, την προειδοποιεί να κρυφτεί μαζί με την οικογένειά της, καθώς επίκεινται μαζικές συλλήψεις Εβραίων στο Παρίσι, εκείνη αναστατώνεται. Επιστρέφοντας στο σπίτι, μεταφέρει στους γονείς της την προειδοποίηση του Ζοζέφ, όμως, παρά την ανησυχία που προκαλούν τα λόγια του, κανείς τους δεν είναι βέβαιος πως οι φήμες θα επαληθευτούν. Αργότερα το ίδιο βράδυ, ο πατέρας της βρίσκει την Εύα μόνη και της αποκαλύπτει πως έχει ήδη φροντίσει για το ενδεχόμενο να συμβεί το χειρότερο: αν εκείνος και η μητέρα της συλληφθούν, πρέπει να αναζητήσει τον παλιό του συνάδελφο, τον Μεσιέ Γκουζόν, ο οποίος θα τη βοηθήσει να αποκτήσει πλαστά έγγραφα, ώστε να εγκαταλείψει το Παρίσι, να φτάσει στην Ελεύθερη Ζώνη και, αν μπορέσει, να περάσει στην Ελβετία.
Μόλις δύο ημέρες αργότερα, λίγο μετά τις τέσσερις τα ξημερώματα, ένα επίμονο χτύπημα στην πόρτα ξυπνά την οικογένεια. Δεν είναι όμως η αστυνομία, αλλά η γειτόνισσά τους, Μαντάμ Φοντέν, η οποία ζητά από την Εύα και τη μητέρα της να προσέξουν για λίγο τις δύο μικρές κόρες της. Η συγκυρία αυτή θα αποδειχθεί σωτήρια. Δύο ώρες αργότερα, από το διαμέρισμα της γειτόνισσάς τους, η Εύα βλέπει Γάλλους αστυνομικούς να χτυπούν τη δική τους πόρτα και να οδηγούν τον πατέρα της μακριά. Και τότε αντιλαμβάνεται πως ο Ζοζέφ είχε δίκιο: οι συλλήψεις έχουν αρχίσει και η ίδια με τη μητέρα της βρίσκονται επίσης στη λίστα. Με τον πατέρα της πλέον κρατούμενο και γνωρίζοντας ότι δεν έχουν χρόνο, η Εύα αναζητά τον Μεσιέ Γκουζόν. Εκείνος, φοβούμενος τις συνέπειες, αρνείται να κατασκευάσει ο ίδιος τα πλαστά έγγραφα, της δίνει όμως κενές ταυτότητες και ταξιδιωτικές άδειες και την παροτρύνει να χρησιμοποιήσει το καλλιτεχνικό της ταλέντο για να τα πλαστογραφήσει μόνη της. Πριν την αποχαιρετίσει, τη συμβουλεύει να πάρουν το πρώτο τρένο για το Ορινιόν. Εκεί θα είναι ασφαλείς και δεν θα τις αναζητήσουν οι Ναζί.
Με τα πλαστά έγγραφα που κατασκευάζει η ίδια, η Εύα καταφέρνει να φύγει μαζί με τη μητέρα της από το Παρίσι και, έπειτα από ένα επικίνδυνο ταξίδι, να φτάσει στο Ορινιόν. Για την Εύα, η μικρή πόλη μπορεί να αποτελέσει την αρχή μιας νέας πραγματικότητας· όχι όμως και για τη μητέρα της, η οποία αρνείται να αποδεχτεί όσα έχουν συμβεί και εξακολουθεί να αντιμετωπίζει την παραμονή τους εκεί ως προσωρινή, πεπεισμένη πως σύντομα θα επιστρέψουν στο Παρίσι και στον πατέρα της. Η άφιξή τους, ωστόσο, δεν περνά απαρατήρητη. Ο Père Κλεμάν, ο ιερέας της τοπικής εκκλησίας, αντιλαμβάνεται πως τα έγγραφα με τα οποία ταξίδεψαν είναι πλαστά — και, κυρίως, πως πίσω από αυτά βρίσκεται η ίδια η Εύα. Αντί όμως να την καταδώσει, της προτείνει να χρησιμοποιήσει το ταλέντο της για έναν πολύ διαφορετικό σκοπό: να κατασκευάζει πλαστές ταυτότητες και ταξιδιωτικά έγγραφα για όσους προσπαθούν να ξεφύγουν από τους Ναζί, μα κυρίως για τα μικρά παιδιά εβραϊκών οικογενειών. Μια συνεργασία που αρχικά η Εύα βλέπει ως προσωρινή, μέχρι να μπορέσει να συνεχίσει με τη μητέρα της προς την Ελβετία.
Η συνεργασία αυτή θα τη φέρει κοντά στον Ρέμι, έναν νεαρό άνδρα που συμμετέχει ενεργά στην Αντίσταση και αναλαμβάνει να τη μυήσει σε έναν κόσμο πολύ πιο επικίνδυνο απ’ όσο εκείνη μπορούσε να φανταστεί. Αρχικά δύσπιστος απέναντι στις ικανότητές της, σύντομα αντιλαμβάνεται πως η Εύα δεν είναι απλώς μια ταλαντούχα ερασιτέχνις. Μαζί αρχίζουν να δημιουργούν νέες ταυτότητες για ανθρώπους που πρέπει να εξαφανιστούν από τα μάτια των Ναζί και, κυρίως, για παιδιά που πρόκειται να περάσουν τα σύνορα προς την Ελβετία. Μόνο που για να σωθούν αυτά τα παιδιά, πρέπει πρώτα να πάψουν να είναι εκείνα που ήταν. Νέα ονόματα, νέες ημερομηνίες γέννησης, νέες οικογένειες και μια ολόκληρη πλαστή ζωή παίρνουν τη θέση της πραγματικής τους ταυτότητας. Για την Εύα, όμως, η σωτηρία τους δεν μπορεί να σημαίνει και τη διαγραφή τους. Κάπως πρέπει να διασωθούν τα πραγματικά τους ονόματα, ώστε όταν ο πόλεμος τελειώσει να υπάρχει ακόμη ένας δρόμος που θα μπορούσε να τα οδηγήσει πίσω στις οικογένειες και στο παρελθόν τους. Έτσι, μαζί με τον Ρέμι, επινοούν έναν μυστικό κώδικα και αρχίζουν να καταγράφουν τα πραγματικά ονόματα των παιδιών μέσα στις σελίδες ενός παλιού θρησκευτικού βιβλίου, του «Epitres et Evangiles». Ένα βιβλίο που σταδιακά θα γίνει για την Εύα το δικό της «Βιβλίο των Χαμένων Ονομάτων». Καθώς όμως η δράση τους γίνεται ολοένα και πιο επικίνδυνη και η σχέση ανάμεσα στην Εύα και τον Ρέμι αρχίζει να ξεπερνά τα όρια μιας απλής συνεργασίας, κάθε πλαστό έγγραφο που δημιουργούν μπορεί να σώσει μια ζωή. Σε μια Γαλλία όμως όπου οι διώξεις εντείνονται και ένα λάθος μπορεί να προδώσει ολόκληρο το δίκτυο, για πόσο ακόμη μπορούν να σώζουν τις ζωές των άλλων χωρίς να θέσουν σε κίνδυνο τις δικές τους;
Όσα ιστορικά μυθιστορήματα κι αν διαβάσουμε γύρω από την περίοδο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, οι ιστορίες εκείνων των χρόνων δεν παύουν ποτέ να μας συγκλονίζουν και να μας καθηλώνουν. Στο μυθιστόρημά της «Το Βιβλίο των Χαμένων Ονομάτων», η Kristin Harmel αντλεί έμπνευση από τις πραγματικές ιστορίες ανθρώπων που, μέσα στα χρόνια της Κατοχής, χρησιμοποίησαν την τέχνη της πλαστογράφησης και τα δίκτυα της Αντίστασης για να βοηθήσουν χιλιάδες καταδιωκόμενους να διαφύγουν, ανάμεσά τους και πολλά παιδιά εβραϊκών οικογενειών. Πάνω σε αυτή την ιστορική πραγματικότητα χτίζει την ιστορία της Εύας, μιας γυναίκας που αναγκάζεται αρχικά να δημιουργήσει μια νέα ταυτότητα για να σώσει τον εαυτό της, πριν χρησιμοποιήσει το ίδιο χάρισμα για να σώσει τις ζωές άλλων. Και ίσως αυτό είναι ένα από τα στοιχεία που κάνουν την ιστορία της τόσο δυνατή. Γιατί η πλαστογράφηση εδώ δεν λειτουργεί απλώς ως ένα ενδιαφέρον στοιχείο της πλοκής, αλλά αποκτά μια βαθύτερη σημασία. Ένα διαφορετικό όνομα μπορεί να γίνει το εισιτήριο ενός ανθρώπου προς την ελευθερία, την ίδια στιγμή όμως σημαίνει ότι ένα κομμάτι της πραγματικής του ταυτότητας πρέπει να μείνει πίσω. Ειδικά όταν πρόκειται για μικρά παιδιά, που ίσως μεγαλώσουν χωρίς να θυμούνται ούτε το όνομά τους ούτε από πού προέρχονται, η ανάγκη της Εύας να διασώσει κάπου αυτά τα ονόματα δίνει στην ιστορία μια ιδιαίτερα συγκινητική διάσταση.
Η γραφή της Harmel είναι απλή, συναισθηματικά φορτισμένη και γεμάτη λεπτομέρειες, χωρίς όμως να γίνεται υπερβολικά λυρική. Το ιστορικό πλαίσιο αποδίδεται με προσοχή και σεβασμό, ενώ η χρήση του διπλού χρονικού επιπέδου, ανάμεσα στο παρόν και το παρελθόν, δημιουργεί ένταση και συγκίνηση. Από την πρώτη στιγμή γνωρίζουμε ότι το βιβλίο και ο κώδικας θα επανεμφανιστούν εξήντα και πλέον χρόνια αργότερα, δεν γνωρίζουμε όμως τι συνέβη στους ανθρώπους που συνδέθηκαν μαζί τους. Έτσι, όσο προχωρά η αφήγηση του 1942, το ερώτημα δεν είναι μόνο τι πρόκειται να συμβεί, αλλά και ποια γεγονότα διαμόρφωσαν τελικά τη γυναίκα που συναντάμε το 2005. Το στοιχείο του κώδικα που χρησιμοποιεί η Εύα για να «κρύψει» τα πραγματικά ονόματα μέσα στο «Epitres et Evangiles», αξιοποιώντας την ακολουθία Fibonacci, προσθέτει ένα σχεδόν λογοτεχνικό μυστήριο που δένει υπέροχα με την αφήγηση. Και ίσως το πιο όμορφο στοιχείο του είναι ότι δεν υπάρχει απλώς για να δημιουργήσει αγωνία. Ο κώδικας γίνεται ένας τρόπος αντίστασης απέναντι στη λήθη: μπορεί οι άνθρωποι αυτοί να αναγκάζονται να αλλάξουν όνομα για να επιβιώσουν, κάπου όμως εξακολουθεί να υπάρχει καταγεγραμμένο ποιοι πραγματικά ήταν.
Παρότι ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος αποτελεί το ιστορικό πλαίσιο της ιστορίας, το μυθιστόρημα δεν εστιάζει τόσο στον ίδιο τον πόλεμο όσο στον τρόπο με τον οποίο οι ακραίες συνθήκες διαμορφώνουν τις ανθρώπινες σχέσεις και αλλάζουν τον τρόπο σκέψης και συμπεριφοράς κάθε ανθρώπου. Η Εύα που γνωρίζουμε στο Παρίσι δεν παραμένει η ίδια γυναίκα όσο προχωρά η ιστορία. Το ίδιο συμβαίνει και με τους ανθρώπους γύρω της. Ο φόβος, η απώλεια, η ενοχή, η αγάπη, η πίστη και η ανάγκη για επιβίωση τους αναγκάζουν να πάρουν αποφάσεις που σε μια διαφορετική εποχή ίσως να μην είχαν ποτέ χρειαστεί να αντιμετωπίσουν. Και μέσα από τις σχέσεις της Εύας με τη μητέρα της, τον Ρέμι και τους ανθρώπους της Αντίστασης, η Harmel δείχνει πόσο διαφορετικά μπορεί ο καθένας να αντιδράσει απέναντι στον ίδιο πόνο: άλλος μένοντας προσκολλημένος σε όσα έχασε και άλλος προσπαθώντας να δημιουργήσει κάτι μέσα από αυτά. Τελικά, «Το Βιβλίο των Χαμένων Ονομάτων» είναι μια ιστορία που μιλά για τις ταυτότητες που χάθηκαν, για τα παιδιά που έπρεπε να ξεχάσουν «ποια είναι» και για εκείνους που αρνήθηκαν να επιλέξουν τη λήθη.
Το μυθιστόρημα της Kristin Harmel «Το Βιβλίο των Χαμένων Ονομάτων» κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Μίνωας και μπορείτε να το αναζητήσετε σε συνεργαζόμενα βιβλιοπωλεία.
