Το Διοικητικό Συμβούλιο του Παραρτήματος Αρκαδίας της Πανελλήνιας Ένωσης Αγωνιστών Εθνικής Αντίστασης και Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας (ΠΕΑΕΑ-ΔΣΕ) απευθύνει ανοιχτό κάλεσμα στους φίλους και τους απογόνους των αγωνιστών της Εθνικής Αντίστασης, καθώς και στους κατοίκους του Κεντρικού Πάρνωνα, να τιμήσουν με την παρουσία τους την εκδήλωση τιμής και μνήμης για τη Μάχη του Κοσμά ενάντια στους Ιταλούς φασίστες κατακτητές τον Ιούλιο του 1943.
Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί την Κυριακή 26 Ιουλίου 2026 στον Κοσμά Κυνουρίας. Στις 11:00 π.μ. θα τελεστεί κατάθεση στεφάνων στο μνημείο στη θέση Σταυρός. Στη συνέχεια, στην κεντρική πλατεία του χωριού θα ακολουθήσει ομιλία με κεντρικό ομιλητή τον Ηλία Σιώρα, στέλεχος του ΚΚΕ.
Η εκδήλωση θα ολοκληρωθεί με μουσικό πρόγραμμα.
Η Μάχη του Κοσμά (27/7/1943)
Παρακάτω παρατίθεται το ιστορικό της μάχης όπως το περιγράφει ο Σαρρήγιαννης, στρατιωτικός διοικητής της μάχης, το οποίο συνέταξε στις 15 Δεκεμβρίου 1945 ενώ ήταν κρατούμενος στις φυλακές Σπάρτης.
«Βρισκόμαστε στο δεύτερο δεκαπενθήμερο του Ιούλη του 43. Το αντάρτικο του Πάρνωνα είναι χωρισμένο σε δύο ομάδες και άλλη μια ακόμη που βρίσκεται σε συγκρότηση. Η μια, η παλαιότερη, μαζί με το αρχηγείο βρίσκεται στη θέση «Κανελάλια», πάνω από την Καρύτσα. Η δεύτερη, κάτω από τη διοίκησή μου και με καθοδηγητή τον Κώστα Απαλοδήμα, βρισκόταν γύρω από τον Κοσμά. Απαρτιζόταν κυρίως από Κοσμίτες με λίγους Αγιοβασιλιώτες και μερικούς από τα γύρω χωριά, αριθμούσε κοντά 32 άνδρες. Οι Ιταλοί από το μήνα Μάη αλώνιζαν ολόκληρο τον Πάρνωνα, συνέχιζαν τις σφαγές, το κάψιμο και τις λεηλασίες των χωριών. Τίποτα δεν σέβονταν οι φασίστες του Ντούτσε: Γριές γυναίκες βιάζονται, σχολεία καίγονται, εκκλησίες λεηλατούνται και ο κόσμος κρύβεται στις σπηλιές.
Ο λαός ζητά επίμονα την τιμωρία τους και στρέφει ανυπόμονα τα μάτια του στα παιδιά του, στους αντάρτες. Το αρχηγείο δίνει εντολές να χτυπηθούν οι Ιταλοί. Μέχρι τώρα μας το απαγόρευαν για να συγκροτηθούμε καλύτερα και να οργανώσουμε την τροφοδοσία μας, που ήταν τόσο φτωχή και σπάνια. Οι αντάρτες πετούν από χαρά, δε βλέπουν την ώρα που θα δώσουν το μάθημα στους κοκορόφτερους. Από μέρες τώρα είμαστε έτοιμοι και παραμονεύουμε.
Τη νύχτα στις 26-27 του Ιούλη παίρνουμε την πληροφορία από τον Βρονταμά, πως το πρωί ο διαβόητος Φεστούτσι θα κινιόταν από το Γεράκι, όπου βρισκόταν, προς Ζούπενα. Επρόκειτο για γνωστό τρομοκράτη Καραμπινιέρο που ήταν διοικητής της Λακωνίας-Αρκαδίας-Μεσσηνίας και καυχιόταν πως είχε πνίξει πολλές και δυνατές επαναστάσεις. Στο Γεράκι πήγε με ένα λόχο Ιταλών για να κηδέψει και να κλάψει απαρηγόρητα τον αγαπημένο του φίλο Παναγιώτη (Πουλέα), πασίγνωστο Ιταλορουφιάνο και δεξί χέρι του, που τον σκότωσε το αντάρτικο προ ημερών. Με τις πληροφορίες που πήραμε, ξεκίνησα με 28 παλικάρια για το χάνι Μαρουντά, προς το δρόμο Ζούπενας-Γεράκι, που θα μας περίμενε μαχητική ομάδα με το συναγωνιστή Γ. Ατζακλή. Ο συναγωνιστής Κ. Απαλοδήμας πήγε στον Κοσμά να ειδοποιήσει και να φέρει μερικά όπλα κυνηγετικά και γκράδες, θα έρχονταν σε ενίσχυση αν προλάβαιναν. Μόλις χάραξε βρισκόμασταν στο χάνι Μαρουντά, θα ήτα 8 η ώρα, όταν ο παρατηρητής βλέπει τη φάλαγγα του Ιταλού να προχωρεί προς Κοσμά. Χωρίς να χάνουμε στιγμή, μέσα από κλαριά και ρεματιές, τραβήξαμε προς τον Κοσμά, για να περάσουμε σε κατάλληλο μέρος, που με προηγούμενο σχέδιο είχαμε αναγνωρίσει.
Με ταχύτητα που θα ζήλευαν και οι δρομείς, φτάσαμε 10 λεπτά έξω από τον Κοσμά, στη θέση Σταυρός και αρχίσαμε την οργάνωση της ενέδρας. Εκεί ήλθε και ο συναγωνιστής Απαλοδήμας με 15 περίπου Κοσμίτες και ανάμεσά τους τον πρόεδρο Λαμπρόγιαννη, σε λίγα λεπτά είμαστε έτοιμοι. Μια ανυπομονησία διακρίνει όλους μας, εγώ ομολογώ πως έχω κάποια αγωνία. Οι περισσότεροι αντάρτες είναι ΕΠΟΝίτες που πριν λίγο πιάναν τουφέκια στα χέρια τους. Η στάση τους όμως και το πρόσωπό τους δείχνουν αποφασιστικότητα.
Όχι δεν μπορεί κανείς να αμφιβάλλει για το αποτέλεσμα. Πλησιάζει η ώρα 11 και η Ιταλική φάλαγγα φαίνεται. Η εμπροσθοφυλακή μπαίνει στον κλοιό μας, κρατάμε και την αναπνοή μας ακόμα. Λίγο ακόμη και όλο εκείνο το σκυλολόϊ θα είναι μέσα στη φάκα. Ο πρώτος είναι τώρα 15 μόλις μέτρα από το οπλοπολυβόλο μας. Μια ριπή, αυτό είναι το σύνθημα, τα πυρά γενικεύονται. Τα διαλεχτά παιδιά του Ντούτσε το βάνουν στα πόδια και άλλα έχουν κιόλας πέσει στη γη. Κατρακυλά από το άλογό του και ο Φεστούτσιο τραυματισμένος, φωνάζει, ουρλιάζει κυριολεκτικά, απειλεί και ενθαρρύνει. Τους λέει: «Μερικοί κατσικοκλέφτες είναι, επάνω τους σφαίρες δεν έχουν». Προσπαθούν να σπάσουν τον κλοιό, αλλά η τανάλια είναι καλά σφιγμένη.
Πιάνουμε τους πρώτους αιχμαλώτους. Τρέμουν κυριολεκτικά. Μας κοιτάζουν περίεργα, τρίβουν τα μάτια τους, μας περίμεναν άγριους και απαίσιους στην όψη. Έτσι τους έλεγαν.
Η μάχη συνεχιζόταν όταν από νότια ακούω φωνές και αντάρτες καταϊδρωμένους να τρέχουν να προλάβουν το πανηγύρι. Είναι ο Λεβεντάκης, ο Κονταλώνης, ο Μακρής με τους λεβέντες τους. Από τη στιγμή αυτή η μάχη γίνεται πανηγύρι. Γελάμε με τους Ιταλούς, και ένας-ένας αφήνει το τουφέκι του και με ψηλά τα χέρια ανεβαίνει. Η μάχη βάστηξε δύο ώρες. Ρωτάμε τους αιχμαλώτους που είναι ο Φεστούτσιο. Σκοτώθηκε μας λένε και δείχνουν το ματωμένο κουφάρι του. Τον έχει γαζώσει κυριολεκτικά το οπλοπολυβόλο. Μερικοί από τους Ιταλούς τον πατούν στο κεφάλι. Το κάνουν για να μας εξευμενίσουν ή και αυτοί μισούν το απαίσιο αυτό κτήνος που προσωποποιούσε το μαύρο ιταλικό φασισμό; Ίσως και τα δύο.
Θα ήταν παράλειψη αν δεν τόνιζα τον ηρωισμό που δείξαν τα κορίτσια του Κοσμά. Δέναν τραυματίες, κουβαλούσαν νερό, μοίραζαν σφαίρες, κουβαλούσαν τα λάφυρα.
Η μάχη είχε τελειώσει, δε γλύτωσε κανείς τους, γίνεται το μέτρημα. Δικές μας απώλειες καμιά, Ιταλοί: 32 νεκροί, 36 τραυματίες και ένας ανθυπολοχαγός, αιχμάλωτοι 45 στρατιώτες, 3 αξιωματικοί, λάφυρα 85 αραβίδες, 5 αυτόματα, 12 οπλοπολυβόλα με χιλιάδες πυρομαχικά, ένας βαρύς όλμος και δύο ασύρματοι. Τέλος αρκετά τρόφιμα, ιματισμός και τα 200 σφάγεια που κουβαλούσαν.
Ο επίλογος γράφεται με την απελευθέρωση. Ο ηρωικός Κοσμάς στέκεται ρημαγμένος και εγκαταλελειμμένος από το κράτος και οι αγωνιστές που έκαναν το έπος αυτό, στριμωγμένοι στα κελιά της φυλακής και μάλιστα μια από τις κατηγορίες λέει ότι στη μάχη αυτή σκοτώθηκε ο Τέλης Καραγιώργης, διερμηνέας και ρουφιάνος του Φεστούτσιο.»
