Για δεκαετίες η ελληνική πολιτική σκηνή είχε δύο βασικούς πρωταγωνιστές. Νέα Δημοκρατία και ΠΑΣΟΚ εναλλάσσονταν στην εξουσία, συγκεντρώνοντας το μεγαλύτερο μέρος της εκλογικής δύναμης και των κοινοβουλευτικών εδρών. Ήταν ένα πολιτικό σύστημα που, παρά τις κρίσεις και τις έντονες αντιπαραθέσεις του, είχε σαφή κέντρα εξουσίας και έναν σχετικά προβλέψιμο δικομματικό ανταγωνισμό.
Η εικόνα αυτή άρχισε να αλλάζει δραστικά με την οικονομική κρίση και τις εκλογές του 2012. Η κομματική πολυδιάσπαση έγινε πλέον βασικό χαρακτηριστικό της ελληνικής πολιτικής ζωής.
Ο παλιός δικομματισμός μπορεί να έχει υποχωρήσει, όμως, όπως όλα δείχνουν, έχει απομείνει η δυνατότητα μιας ισχυρής μονοκομματικής κυβέρνησης.
Στις εκλογές του Ιουνίου του 2023 η Νέα Δημοκρατία έλαβε 40,56% και 158 έδρες, ενώ ο ΣΥΡΙΖΑ 17,83% και το ΠΑΣΟΚ 11,84%. Παράλληλα, στη Βουλή εκπροσωπήθηκαν συνολικά οκτώ κόμματα.
Περισσότερα κόμματα σημαίνει καλύτερη δημοκρατία;
Εδώ βρίσκεται ίσως ένα από τα βασικά ερωτήματα.
Ο κατακερματισμός ενός κομματικού συστήματος μπορεί να σημαίνει ότι περισσότερες κοινωνικές και πολιτικές απόψεις βρίσκουν κοινοβουλευτική εκπροσώπηση. Μπορεί, όμως, παράλληλα να δυσκολεύει τον σχηματισμό σταθερών κυβερνήσεων και να δημιουργεί μεγαλύτερες απαιτήσεις για συνεργασίες.
Το ζήτημα, επομένως, δεν είναι απλώς πόσα κόμματα υπάρχουν. Είναι αν το πολυκομματικό σύστημα παράγει ουσιαστικό κοινοβουλευτικό έλεγχο, πολιτικές εναλλακτικές και αποτελεσματική εκπροσώπηση.
Όταν η πολιτική φθορά δεν μεταφράζεται σε κυβερνητική ανατροπή
Η κυβέρνηση Μητσοτάκη έχει βρεθεί αντιμέτωπη τα τελευταία χρόνια με μια σειρά σοβαρών υποθέσεων και θεσμικών αντιπαραθέσεων.
Τα Τέμπη αποτέλεσαν τη μεγαλύτερη πολιτική δοκιμασία της κυβερνητικής περιόδου. Οι υποκλοπές και η υπόθεση Predator προκάλεσαν επίσης σοβαρές αντιδράσεις στην Ελλάδα και στην Ευρώπη. Το 2025 προστέθηκε στην πολιτική ατζέντα και η υπόθεση του ΟΠΕΚΕΠΕ.
Ωστόσο, καμία από αυτές τις υποθέσεις δεν οδήγησε μέχρι σήμερα στην αλλαγή της κυβέρνησης.
Και εδώ χρειάζεται μια κρίσιμη διάκριση: σε ένα κοινοβουλευτικό σύστημα η ύπαρξη ενός σκανδάλου ή μιας σοβαρής κυβερνητικής κρίσης δεν συνεπάγεται θεσμικά την πτώση μιας κυβέρνησης. Για να συμβεί αυτό απαιτείται, μεταξύ άλλων, απώλεια της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας, καταψήφιση κυβέρνησης ή εκλογική ανατροπή.
Το ερώτημα είναι γιατί η πολιτική φθορά που προκαλούν τέτοιες υποθέσεις δεν μετατρέπεται σε απώλεια κοινοβουλευτικής ισχύος.
Η αντιπολίτευση ως εναλλακτική ή ως άθροισμα μικρότερων κομματικών χώρων;
Εδώ βρίσκεται ίσως η σημαντικότερη αδυναμία του σημερινού πολιτικού σκηνικού.
Η κυβέρνηση μπορεί να αντιμετωπίζει σοβαρές πολιτικές κρίσεις, αλλά η αντιπολίτευση δεν αποτελεί έναν ενιαίο πολιτικό πόλο.
Αυτό σημαίνει ότι η κυβερνητική φθορά δεν μεταφέρεται απαραίτητα σε έναν συγκεκριμένο αντίπαλο.
Ένας πολίτης μπορεί να είναι δυσαρεστημένος από την κυβέρνηση, χωρίς να θεωρεί ότι κάποιο από τα υπόλοιπα κόμματα αποτελεί επαρκή εναλλακτική. Και αυτό είναι ένα από τα προβλήματα που μπορεί να δημιουργήσει ο έντονος κομματικός κατακερματισμός: η αποδυνάμωση ενός κυβερνητικού κόμματος δεν συνεπάγεται αυτομάτως ενίσχυση ενός ενιαίου αντιπολιτευτικού πόλου.
Τελικά, τι έχει αλλάξει;
Η “πολυφωνία” μετατρέπεται σε αποτελεσματικό έλεγχο της εξουσίας;
Γιατί όταν μια κυβέρνηση διαθέτει ισχυρή κοινοβουλευτική πλειοψηφία, ενώ απέναντί της υπάρχει μια κατακερματισμένη αντιπολίτευση, η πολιτική φθορά μπορεί να παραμένει πολιτική φθορά χωρίς να μετατρέπεται σε κυβερνητική αλλαγή.
Έχει ο πολίτης πραγματικές εναλλακτικές πολιτικές επιλογές εκπροσώπησης;
