Η έγκριση του τουρκολιβυκού μνημονίου από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης, που εδρεύει στη Βεγγάζη, επαναφέρει στο προσκήνιο τη διαμάχη για την οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών στην Ανατολική Μεσόγειο. Η απόφαση σηματοδοτεί πιθανή αλλαγή στάσης της ανατολικής Λιβύης απέναντι στην Τουρκία και προκαλεί την αντίδραση της Αθήνας, με την Ευρωπαϊκή Ένωση να επαναλαμβάνει τη στήριξή της προς την Ελλάδα και την Κύπρο.
Τι είναι το τουρκολιβυκό μνημόνιο
Το τουρκολιβυκό μνημόνιο είναι συμφωνία που υπέγραψαν το 2019 η Τουρκία και η τότε Κυβέρνηση Εθνικής Συμφωνίας της Λιβύης, με αντικείμενο τον καθορισμό των θαλάσσιων ζωνών δικαιοδοσίας τους στη Μεσόγειο.
Η συμφωνία βρίσκεται στο επίκεντρο των ελληνικών αντιρρήσεων, καθώς η Αθήνα θεωρεί ότι παραβιάζει τα κυριαρχικά δικαιώματα της Ελλάδας και αντίκειται στο Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας. Η θέση της ελληνικής πλευράς είναι ότι το μνημόνιο δεν παράγει νόμιμα αποτελέσματα σε βάρος των δικαιωμάτων των κρατών της περιοχής.
Η εξέλιξη αποκτά ιδιαίτερη σημασία επειδή η Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης είχε απορρίψει το 2020 την επικύρωση των μνημονίων που είχαν υπογραφεί με την Τουρκία, ενώ είχε αποφασίσει και τη διακοπή των πολιτικών σχέσεων με την Άγκυρα. Το ζήτημα επανήλθε το 2025, όταν η λιβυκή Βουλή αποφάσισε να συγκροτήσει τεχνική επιτροπή για την εξέταση της συμφωνίας θαλάσσιας οριοθέτησης.
Η έγκριση από τη Βεγγάζη και η αλλαγή στάσης
Σύμφωνα με ανακοίνωση του Λίβυου εκπροσώπου, η Βουλή των Αντιπροσώπων ενέκρινε ομόφωνα το μνημόνιο και αποφάσισε, επίσης ομόφωνα, να ανακαλέσει τις αποφάσεις του 2020 με τις οποίες είχε απορρίψει την επικύρωση των δύο μνημονίων με την Τουρκία και είχε αποφασίσει τη διακοπή των πολιτικών σχέσεων με τη χώρα.
Η απόφαση εκτιμάται ότι σηματοδοτεί μεταστροφή της στάσης της ανατολικής Λιβύης απέναντι στην Άγκυρα. Η εξέλιξη συνδέεται με την προσέγγιση της Τουρκίας με την ανατολική πλευρά της χώρας και το στρατόπεδο του στρατάρχη Χαλίφα Χαφτάρ.
Παράλληλα, σύμφωνα με δημοσιεύματα των τελευταίων ημερών, η Άγκυρα ασκούσε πιέσεις για την έγκριση της συμφωνίας. Καθοριστικές θεωρούνται και οι πρόσφατες αλλαγές στην ηγεσία της Βουλής των Αντιπροσώπων, με την αντικατάσταση του Αγκίλα Σάλεχ από τον Αλ Σαλχίν Αμπντελναμπί αλ Ομπεϊντί, ο οποίος είχε διατελέσει πρόεδρος επιτροπής τουρκολιβυκής φιλίας.
Η κύρωση του μνημονίου από τη Βεγγάζη σημειώθηκε, μάλιστα, την ώρα που στη Δυτική Λιβύη πραγματοποιούσε επίσκεψη ο διοικητής της τουρκικής υπηρεσίας πληροφοριών ΜΙΤ, Ιμπραήμ Καλίν.
Η αντίδραση της Αθήνας και η στήριξη των Βρυξελλών
Η ελληνική κυβέρνηση αντέδρασε στην απόφαση, απορρίπτοντας την έγκριση του «ψευδεπίγραφου τουρκολιβυκού μνημονίου για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών» από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης.
Σε ανακοίνωσή του, το υπουργείο Εξωτερικών υπογράμμισε ότι η απόφαση δεν μεταβάλλει τον παράνομο, άκυρο και ανυπόστατο χαρακτήρα του μνημονίου, το οποίο, σύμφωνα με την ελληνική θέση, αντίκειται στο Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας και θίγει τα κυριαρχικά δικαιώματα των κρατών της περιοχής.
Στο ίδιο πλαίσιο, η Αθήνα προχώρησε σε διπλωματικές επαφές με εταίρους και συμμάχους που έχουν συμφέροντα στην περιοχή, μεταξύ των οποίων η Ευρωπαϊκή Ένωση, οι ΗΠΑ, η Αίγυπτος, το Ισραήλ, η Κύπρος και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα.
Στις διαβουλεύσεις του υπουργού Εξωτερικών, Γιώργου Γεραπετρίτη, με τους ομολόγους του από την Κύπρο και την Αίγυπτο, Κωνσταντίνο Κόμπο και Μπαντρ Αμπντελάτι, η ελληνική πλευρά ανέδειξε τους κινδύνους που, κατά την εκτίμησή της, συνεπάγεται η εξέλιξη για την ασφάλεια και τη σταθερότητα στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η ελληνική διπλωματία διαμήνυσε, παράλληλα, ότι «θα προβεί σε κάθε ενδεδειγμένη ενέργεια για τη διασφάλιση των κυριαρχικών της δικαιωμάτων».
Στήριξη προς την Αθήνα και τη Λευκωσία εξέφρασαν και οι Βρυξέλλες. Σε κοινή ανακοίνωση, ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Αντόνιο Κόστα, και η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, εξέφρασαν τη βαθιά λύπη τους για την εξέλιξη, επαναλαμβάνοντας ότι η θέση της ΕΕ, όπως διατυπώθηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο το 2019, παραμένει αμετάβλητη.
Όπως ανέφεραν, η συμφωνία παραβιάζει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών, δεν συμμορφώνεται με το Δίκαιο της Θάλασσας και είναι άκυρη και ανίσχυρη. Παράλληλα, επαναβεβαίωσαν την αλληλεγγύη της Ευρωπαϊκής Ένωσης προς την Ελλάδα και την Κύπρο και τη θέση της κατά οποιασδήποτε εξωτερικής παρέμβασης στη Λιβύη.
Από την πλευρά της, η Τουρκία υποστήριξε, μέσω ανακοίνωσης του υπουργείου Εξωτερικών της, ότι εργάζεται για τη διασφάλιση της σταθερότητας και της ειρήνης στην Ανατολική Μεσόγειο.
Τι σημαίνει η απόφαση
Η έγκριση του μνημονίου από τη Βουλή των Αντιπροσώπων αποτελεί σημαντική πολιτική εξέλιξη, καθώς δείχνει ότι η ανατολική Λιβύη επανεξετάζει τη στάση της απέναντι στην Τουρκία. Ωστόσο, η απόφαση δεν συνεπάγεται αυτομάτως ότι το μνημόνιο αποκτά νομική ισχύ βάσει του διεθνούς δικαίου.
Οι νομικές συνέπειες της απόφασης εξαρτώνται από τις σχετικές διαδικασίες και το ισχύον νομικό πλαίσιο. Για την Αθήνα, το ζήτημα παραμένει συνδεδεμένο με την προστασία των κυριαρχικών δικαιωμάτων της και την αμφισβήτηση των θαλάσσιων διεκδικήσεων της Τουρκίας στην Ανατολική Μεσόγειο.
